Metody łagodzenia agresji u dzieci przedszkolnych

    Jednym z przejawów życia społecznego w każdym zespole ludzkim, niezależnie od wieku są spory, nieporozumienia, konflikty. Mają one także miejsce we współżyciu dzieci w przedszkolu. Trudność w uzgadnianiu sposobów działania, ścierania się wzajemnych interesów, dążenie do tych samych celów albo do celów odmiennych, lecz za pomocą tych samych środków, stanowią najczęstsze tło nieporozumień dziecięcych. Istnieje wiele sytuacji w przedszkolu, które sprzyjają konfliktom prowadzącym do uzewnętrznienia przeżyć dziecięcych w postaci bicia, przezwisk, sypania piaskiem, oskarżania itp. Przedszkole pełni ważną funkcję w procesie uspołeczniania dzieci. Daje bowiem dziecku inną perspektywę widzenia stosunków społecznych niż perspektywa rodzinna, mianowicie zetknięcie się z impersonalnym porządkiem życia zbiorowego, gdzie obowiązują reguły nie ustalone wolą rodziców, którą można zmieniać, albo obiektywnym porządkiem, do którego trzeba się dostosować i któremu trzeba się podporządkować. 

    Szczególny wpływ na uspołecznienie dziecka wywierają jego kontakty zabawowe z rówieśnikami. W czasie tych kontaktów dochodzi często do nieporozumień i konfliktów. Ułożenie własnych stosunków z innymi utrudniają dzieciom pewne charakterystyczne dla tego wieku cechy. Wierzą bezkrytycznie w swoje możliwości, są gotowe podjąć każde zadanie i przyjąć każdą rolę w zabawie. Dzieci w wieku przedszkolnym są jeszcze bardzo impulsywne, trudno im panować nad swoimi pragnieniami, a więc i dostosować je do życzeń innych, co również utrudnia współdziałanie.

    Nie zawsze jednak przyczyną konfliktów są warunki zewnętrzne, wynikające z określonych sytuacji. Niekiedy są one wywoływane przez dzieci o pewnych indywidualnych cechach osobowości, jak np. nadmierna impulsywność, brak opanowania nad sobą, dążenie do podporządkowania sobie innych dzieci, nieuzasadnione poczucie krzywdy, pragnienie zaspokojenia każdego życzenia czy zachcianki itp. Przeważnie są to nieliczne dzieci w grupie, jednak ich zachowanie może nastręczać wiele trudności. 

    Poznanie najbardziej typowych sytuacji, sprzyjających powstawaniu nieporozumień  dzieci, które częściej od innych wywołują te nieporozumienia oraz motywów ich postępowania jest konieczne, aby praca nad łagodzeniem i likwidowaniem konfliktów była skuteczna. Poznanie sytuacji powodujących nieporozumienia jest dość łatwe, natomiast nie wystarczy wiedzieć, które dzieci mają większe od innych trudności we współżyciu z kolegami. Trzeba starać się dotrzeć do motywów ich postępowania, zrozumieć jego przyczyny, a dopiero potem próbować je zmieniać. Jest to czasem bardzo trudne, wymaga znajomości sytuacji rodzinnej dziecka i jego przeżyć osobistych. Zawsze trzeba podejmować wysiłek, próbować różnorodnych oddziaływań, bo w wielu wypadkach osiąga się sukces.

    Praca na tym odcinku jest konieczna, gdyż nieporozumienia między dziećmi są zjawiskiem społecznie szkodliwym - hamują rozwój pożądanych form zachowania się, utrudniają wytwarzanie się serdecznej, koleżeńskiej atmosfery w grupie, wypaczają rozwój społeczno - moralny dzieci. 

    Sytuacje sprzyjające konfliktom są w każdym przedszkolu i w każdej grupie inne, dlatego trudno jest określić, jak należy pracować aby ich uniknąć. W okresie życia przedszkolnego nauczyciel jest dla dziecka osobą bardzo ważną, która ma na niego duży wpływ. Dlatego tak ważne jest, aby ich wzajemny stosunek był jak najbardziej szczery, oparty na zaufaniu i przede wszystkim pozwalał na naturalność w zachowaniu. 

    Zachowania dzieci określane jako agresywne są różnorodne. Za takie uważamy nie tylko bójki, dokuczanie innym, ale również oskarżanie kolegi przed nauczycielką, wyśmiewanie, arogancję w kontaktach z rówieśnikami lub dorosłymi, przedrzeźnianie. Wszystkie opisane zachowania agresywne wyrządzają komuś krzywdę, powodują cierpienie i ból. 

    Bardzo istotnym problemem jest udział samych dzieci w rozwiązywaniu konfliktów. Udział ten może polegać na pomaganiu nauczycielce w rozstrzyganiu sporu lub samodzielnym rozwiązaniu go. Pomoc dzieci może polegać np. na informowaniu nauczycielki o przebiegu nieporozumienia, sposobie zachowania się jego uczestników, o czym oni sami nie zawsze chcą lub potrafią powiedzieć. Współudział ten może polegać na potępieniu zachowania kolegi winnego nieporozumienia, przypominając mu o obowiązującym sposobie zachowania się w danej sytuacji, skłonienia do przeproszenia, przyznania się do winy, naprawienia szkody.

    O wysokim poziomie dojrzałości społecznej dzieci świadczyć będzie fakt samodzielnego rozwiązywania nieporozumienia przez odwołanie się do wspólnie ustalonego sposobu postępowania, i tego trzeba je uczyć. Gdy nauczyciel pragnie uzyskać efekty, musi zaistniałe konflikty traktować poważnie, wnikać w ich przyczyny, wyjaśniać niewłaściwość ich postępowania i wskazywać możliwości załatwienia sporów bez sprawiania komukolwiek przykrości. Musi także zachęcać dzieci, szczególnie 5-6-letnie do wypowiadania się w sprawach spornych, wysuwania propozycji załatwiania ich. Takie działanie nauczyciela ułatwia kontakty z rówieśnikami, ocenę sytuacji w przypadku nieporozumienia i przyjęcia jak najbardziej właściwej postawy. 

    Gdy między dziećmi zaistnieje konflikt, pierwszą czynnością nauczyciela winno być przerwanie go i ochrona dzieci przed wzajemnymi atakami agresji. Następną czynnością bywa często ukaranie dzieci za złe zachowanie, co nie jest słuszne. Należy najpierw zastanowić się wspólnie z dziećmi, dlaczego doszło do nieporozumienia, jak należy postąpić w danej sytuacji, a następnie zachęcić do naprawienia szkody, złagodzenia wyrządzonej przykrości. Jest to w stosunkach dziecięcych osiągalne, gdyż nieporozumienia ich nie wywołują postawy wrogości, długo trwającej niechęci, unikania się. W każdym prawie przypadku zachowanie agresywne jest właściwie wołaniem dziecka o pomoc w sytuacji, w której samo nie może sobie poradzić.

    Większość dzieci przebywa w przedszkolu wiele godzin dziennie, nierzadko z ograniczoną możliwością odpoczynku. Powoduje to często występowanie fizycznego i psychicznego przeciążenia małych organizmów, co w efekcie wzmaga przejawy nadpobudliwości, agresji, osłabia dobre samopoczucie, nie sprzyja własnej aktywności. 

    Jednym ze sposobów pomocy takim dzieciom jest organizowanie zabaw i ćwiczeń sprzyjających rozładowaniu emocji, dających możliwości odpoczynku i osiągnięcia sukcesu. Zabawy zapobiegające zachowaniom agresywnym powinny odpowiednio wpływać na dzieci, a jednocześnie zachęcać nauczyciela do wzbogacania warsztatu swojej pracy. Wstępnym elementem tych działań jest podjęcie czynności umożliwiających uświadomienie dzieciom ich własnych stanów emocjonalnych oraz postaw wobec innych. Dobrym sposobem rozładowania emocji i napięć psychicznych, a także wykazania się swoimi umiejętnościami, są proste prace fizyczne. Starsze dzieci mogą pomóc np. przy przygotowaniu ziemi pod rabatki w ogródku, młodsze przy sprzątaniu przedszkolnego terenu zabaw. Ważne jest także, by jak najczęściej umożliwiać dzieciom obcowanie z przyrodą na łące, w lesie, w parku, czy choćby w przedszkolnym ogrodzie. 
Opracowała Monika Piotrowska





 

Agresja w przedszkolu

Zdefiniować pojęcie agresji jest zdaniem dość złożonym. Większość psychologów przez agresję rozumie każde zamierzone działanie w formie otwartej czy symbolicznej- mającym na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty, bólu fizycznego lub cierpienia moralnego. 
Mówi się o agresji przejawianej w formie agresji słownej ( werbalnej) i fizycznej. Agresja werbalna przybiera formę wypowiedzi napastliwych, szkodzących lub poniżających skierowanych do osoby będącej przedmiotem agresji i występujących w jej obecności ( grożenie, straszenie, odpędzanie). Agresją werbalną są też wypowiedzi mające wyrządzić przykrość lub szkodę osobie stanowiącej przedmiot agresji, skierowanej do osób trzecich, a nie bezpośrednio do osoby, której dotyczą (wypowiedzi napastliwe, krzywdzące, poniżające ,,poza plecami”). Agresja fizyczna obejmuje zachowania napastliwe i destrukcyjne, mające za przedmiot rzeczy, które w skutek ataku ulegają uszkodzeniu lub zniszczeniu. Do zachowań destrukcyjnych należy rzucanie, uderzanie, kopanie, wyważanie, wybuchanie złości, niszczenie lub uszkadzanie rzeczy: psucie, darcie, brudzenie, wybijanie szyb.
Zdaniem W. McDugalla instynkt walki jest jednym z ważniejszych, podstawowych instynktów. Wiąże się z nim uczucie gniewu, które stanowi impuls powodujący wystąpienie różnych zachowań agresywnych. Pobudza do zachowania umożliwiających zaspokojenie potrzeb człowieka, skłania do obrony przed atakiem. Tak rozumiana agresja nie została oczywiście ,,wyuczona’’, nabyta w toku życia. Człowiek rodzi się z gotowym instynktem nazywanym przez niektórych ,,instynktem walki” jest mu on niezbędny do życia, tak jak np., instynkt głodu.
Badania Bandury i innych wykazały, że agresja jest przeważnie zachowaniem wyuczonym, którego uczymy się przez obserwację, naśladowanie, bezpośrednie doświadczenia i powtarzanie. W związku z tym można mówić o trzech ,,szkołach agresji”: 
-Dom rodzinny (obserwowanie przez dziecko kłótni i bójek rodziców, fizycznego karania dziecka, znęcania się nad nim), 
- szkoła( grupy rówieśnicze) i media ( przedstawienie przemocy w gazetach, książkach, telewizji, grach komputerowych). Można by sądzić, że agresja jest nieodłączną częścią naszego życia. Nawet małe dziecko wyraża waleczną gotowość przezwyciężania sprzeciwu, w przypadku pragnienia kontaktów z osobą bliską głośno płaczem, krzykiem zwraca na siebie uwagę.

Każdy kto zna codzienność przedszkolaka czy ucznia wie o czym będzie mowa: o upokarzaniu, szturchaniu, sprzeczkach, przezwiskach, kłótniach, obraźliwych słowach, popychaniu, dokuczaniu, ciągnięciu za włosy, wyśmiewaniu, zabieraniu zabawek i niszczeniu ich. O braku przyzwolenia na przyłączenie się do zabawy, o tym aby wykluczyć kogoś z zabawy, rozmowy, by się zemścić, grozić, dręczyć, ale również i o tym by bronić siebie i innych, aby przeforsować swoją wolę, oponować, położyć czemuś kres.
Pracując z dziećmi 6- letnimi zauważyłam, że najczęstszymi przyczynami wywołującymi agresje są: 
- Oglądanie nieodpowiednich programów telewizyjnych. Utożsamianie się z agresywnymi postaciami.
- Poczucie niskiej wartości. Badania wskazują, że rodzice, którzy są nastawieni na karierę i rywalizację, mają również wysokie wymagania wobec swoich dzieci. Chcą, aby były coraz lepsze, sprawniejsze, bardziej kompetentne. Przymus dążenia do doskonałości powoduje, że dziecko stale czuje się niedoskonałe. Nie potrafi cieszyć się z tego, co robi, bo zawsze widzi jakieś braki. Dzieci opracowują różne sposoby, by podreperować poczucie własnej wartości. A najprostszy sposób to pogłębienie lub zniszczenie domniemanego rywala i przeciwnika (Rościszewska - Woźniak 2000) 

- Brak ciepła rodzinnego. W domu powinna panować atmosfera ciepła i zainteresowania sprawami dziecka. Rodzice nie powinni zapewniać poczucia bezpieczeństwa i miłości tylko pod warunkiem spełnienia przez dziecko ich oczekiwań.
- Konflikty w rodzinie. Nieporozumienia rodzinne, rozwody, śmierć jednego z rodziców powoduje , że dziecko czuje się zagrożone i zaniedbane.
- Pojawienie się rodzeństwa.
- Wytyczenie jasnych reguł postępowania. Dziecko powinno znać granice i być poinformowane o konsekwencjach ich przekraczania.
- Niewłaściwe wzorce rozwiązywania konfliktów. Dziecko uczy się przez naśladowanie. Zachowania rodziców przybierające formę surowych i nadmiernych kar, kontroli lub odrzucenia prowadzą do agresywnych zachowań dzieci, zaburzeń rozwoju emocjonalnego, obniżenia samooceny, lękliwości lub bierności społecznej (Harwas- Napierała, 1986).
Agresja jest więc uczona długo, dobrze, często i jest podtrzymywana przez osoby znaczące i idoli. Może być najlepszą i jedyną alternatywą dla dzieci, które nigdy nie miały okazji nauczyć się innego sposobu postępowania.

Literatura:
J. Grochulska ,,Agresja u dzieci.”
J. Danielewska ,,Agresja u dzieci- Szkoła porozumienia.”
R. Portmann ,,Gry i zabawy przeciwko agresji.”
G. Hang-Schnabel. ,, Agresja w przedszkolu. Poradnik dla rodziców i wychowawców.”
E.i J. Morawscy ,,Trening zastępowania agresji (ART.) w szkole.”

Opracowała: Monika Piotrowska

 

 

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies (niewielkie pliki tekstowe przechowywane przez przeglądarkę internetową na urządzeniu użytkownika) m.in. do analizy statystycznej ruchu, dopasowania wyglądu i treści strony do indywidualnych potrzeb użytkownika). Pozostawiając w ustawieniach przeglądarki włączoną obsługę plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies zmień ustawienia swojej przeglądarki.

Zrozumiałem