Metody łagodzenia agresji u dzieci przedszkolnych

    Jednym z przejawów życia społecznego w każdym zespole ludzkim, niezależnie od wieku są spory, nieporozumienia, konflikty. Mają one także miejsce we współżyciu dzieci w przedszkolu. Trudność w uzgadnianiu sposobów działania, ścierania się wzajemnych interesów, dążenie do tych samych celów albo do celów odmiennych, lecz za pomocą tych samych środków, stanowią najczęstsze tło nieporozumień dziecięcych. Istnieje wiele sytuacji w przedszkolu, które sprzyjają konfliktom prowadzącym do uzewnętrznienia przeżyć dziecięcych w postaci bicia, przezwisk, sypania piaskiem, oskarżania itp. Przedszkole pełni ważną funkcję w procesie uspołeczniania dzieci. Daje bowiem dziecku inną perspektywę widzenia stosunków społecznych niż perspektywa rodzinna, mianowicie zetknięcie się z impersonalnym porządkiem życia zbiorowego, gdzie obowiązują reguły nie ustalone wolą rodziców, którą można zmieniać, albo obiektywnym porządkiem, do którego trzeba się dostosować i któremu trzeba się podporządkować. 

    Szczególny wpływ na uspołecznienie dziecka wywierają jego kontakty zabawowe z rówieśnikami. W czasie tych kontaktów dochodzi często do nieporozumień i konfliktów. Ułożenie własnych stosunków z innymi utrudniają dzieciom pewne charakterystyczne dla tego wieku cechy. Wierzą bezkrytycznie w swoje możliwości, są gotowe podjąć każde zadanie i przyjąć każdą rolę w zabawie. Dzieci w wieku przedszkolnym są jeszcze bardzo impulsywne, trudno im panować nad swoimi pragnieniami, a więc i dostosować je do życzeń innych, co również utrudnia współdziałanie.

    Nie zawsze jednak przyczyną konfliktów są warunki zewnętrzne, wynikające z określonych sytuacji. Niekiedy są one wywoływane przez dzieci o pewnych indywidualnych cechach osobowości, jak np. nadmierna impulsywność, brak opanowania nad sobą, dążenie do podporządkowania sobie innych dzieci, nieuzasadnione poczucie krzywdy, pragnienie zaspokojenia każdego życzenia czy zachcianki itp. Przeważnie są to nieliczne dzieci w grupie, jednak ich zachowanie może nastręczać wiele trudności. 

    Poznanie najbardziej typowych sytuacji, sprzyjających powstawaniu nieporozumień  dzieci, które częściej od innych wywołują te nieporozumienia oraz motywów ich postępowania jest konieczne, aby praca nad łagodzeniem i likwidowaniem konfliktów była skuteczna. Poznanie sytuacji powodujących nieporozumienia jest dość łatwe, natomiast nie wystarczy wiedzieć, które dzieci mają większe od innych trudności we współżyciu z kolegami. Trzeba starać się dotrzeć do motywów ich postępowania, zrozumieć jego przyczyny, a dopiero potem próbować je zmieniać. Jest to czasem bardzo trudne, wymaga znajomości sytuacji rodzinnej dziecka i jego przeżyć osobistych. Zawsze trzeba podejmować wysiłek, próbować różnorodnych oddziaływań, bo w wielu wypadkach osiąga się sukces.

    Praca na tym odcinku jest konieczna, gdyż nieporozumienia między dziećmi są zjawiskiem społecznie szkodliwym - hamują rozwój pożądanych form zachowania się, utrudniają wytwarzanie się serdecznej, koleżeńskiej atmosfery w grupie, wypaczają rozwój społeczno - moralny dzieci. 

    Sytuacje sprzyjające konfliktom są w każdym przedszkolu i w każdej grupie inne, dlatego trudno jest określić, jak należy pracować aby ich uniknąć. W okresie życia przedszkolnego nauczyciel jest dla dziecka osobą bardzo ważną, która ma na niego duży wpływ. Dlatego tak ważne jest, aby ich wzajemny stosunek był jak najbardziej szczery, oparty na zaufaniu i przede wszystkim pozwalał na naturalność w zachowaniu. 

    Zachowania dzieci określane jako agresywne są różnorodne. Za takie uważamy nie tylko bójki, dokuczanie innym, ale również oskarżanie kolegi przed nauczycielką, wyśmiewanie, arogancję w kontaktach z rówieśnikami lub dorosłymi, przedrzeźnianie. Wszystkie opisane zachowania agresywne wyrządzają komuś krzywdę, powodują cierpienie i ból. 

    Bardzo istotnym problemem jest udział samych dzieci w rozwiązywaniu konfliktów. Udział ten może polegać na pomaganiu nauczycielce w rozstrzyganiu sporu lub samodzielnym rozwiązaniu go. Pomoc dzieci może polegać np. na informowaniu nauczycielki o przebiegu nieporozumienia, sposobie zachowania się jego uczestników, o czym oni sami nie zawsze chcą lub potrafią powiedzieć. Współudział ten może polegać na potępieniu zachowania kolegi winnego nieporozumienia, przypominając mu o obowiązującym sposobie zachowania się w danej sytuacji, skłonienia do przeproszenia, przyznania się do winy, naprawienia szkody.

    O wysokim poziomie dojrzałości społecznej dzieci świadczyć będzie fakt samodzielnego rozwiązywania nieporozumienia przez odwołanie się do wspólnie ustalonego sposobu postępowania, i tego trzeba je uczyć. Gdy nauczyciel pragnie uzyskać efekty, musi zaistniałe konflikty traktować poważnie, wnikać w ich przyczyny, wyjaśniać niewłaściwość ich postępowania i wskazywać możliwości załatwienia sporów bez sprawiania komukolwiek przykrości. Musi także zachęcać dzieci, szczególnie 5-6-letnie do wypowiadania się w sprawach spornych, wysuwania propozycji załatwiania ich. Takie działanie nauczyciela ułatwia kontakty z rówieśnikami, ocenę sytuacji w przypadku nieporozumienia i przyjęcia jak najbardziej właściwej postawy. 

    Gdy między dziećmi zaistnieje konflikt, pierwszą czynnością nauczyciela winno być przerwanie go i ochrona dzieci przed wzajemnymi atakami agresji. Następną czynnością bywa często ukaranie dzieci za złe zachowanie, co nie jest słuszne. Należy najpierw zastanowić się wspólnie z dziećmi, dlaczego doszło do nieporozumienia, jak należy postąpić w danej sytuacji, a następnie zachęcić do naprawienia szkody, złagodzenia wyrządzonej przykrości. Jest to w stosunkach dziecięcych osiągalne, gdyż nieporozumienia ich nie wywołują postawy wrogości, długo trwającej niechęci, unikania się. W każdym prawie przypadku zachowanie agresywne jest właściwie wołaniem dziecka o pomoc w sytuacji, w której samo nie może sobie poradzić.

    Większość dzieci przebywa w przedszkolu wiele godzin dziennie, nierzadko z ograniczoną możliwością odpoczynku. Powoduje to często występowanie fizycznego i psychicznego przeciążenia małych organizmów, co w efekcie wzmaga przejawy nadpobudliwości, agresji, osłabia dobre samopoczucie, nie sprzyja własnej aktywności. 

    Jednym ze sposobów pomocy takim dzieciom jest organizowanie zabaw i ćwiczeń sprzyjających rozładowaniu emocji, dających możliwości odpoczynku i osiągnięcia sukcesu. Zabawy zapobiegające zachowaniom agresywnym powinny odpowiednio wpływać na dzieci, a jednocześnie zachęcać nauczyciela do wzbogacania warsztatu swojej pracy. Wstępnym elementem tych działań jest podjęcie czynności umożliwiających uświadomienie dzieciom ich własnych stanów emocjonalnych oraz postaw wobec innych. Dobrym sposobem rozładowania emocji i napięć psychicznych, a także wykazania się swoimi umiejętnościami, są proste prace fizyczne. Starsze dzieci mogą pomóc np. przy przygotowaniu ziemi pod rabatki w ogródku, młodsze przy sprzątaniu przedszkolnego terenu zabaw. Ważne jest także, by jak najczęściej umożliwiać dzieciom obcowanie z przyrodą na łące, w lesie, w parku, czy choćby w przedszkolnym ogrodzie. 
Opracowała Monika Piotrowska